Eerste Schriftlezing: Jesaja 8:23-9:7
Tweede Schriftlezing: Lucas 2: 1-20
Overdenking
Is het werkelijk alweer een jaar geleden dat het kerstnacht 2010 was? Ik kan het haast niet geloven. Het is een behoorlijk cliché, maar het lijkt inderdaad wel alsof de jaren steeds sneller gaan als je ouder wordt.... Nou ja, met kerst mag dat: cliché 's gebruiken. Dingen vertellen die iedereen al lang weet, gewoon omdat het goed is om goede dingen meer dan eens te horen. En natuurlijk, eerlijk is eerlijk, ook omdat het fijn is om in een wereld die zo snel verandert en waarin zoveel crises en onzekerheden zijn, ergens houvast te hebben. Iets dat onveranderlijk is. Iets dat ons rustig in plaats van onrustig maakt, iets wat vertrouwd is en ons bevestigt.
In mijn eerste gemeente, Haaksbergen, heb ik tijdens de eerste kerstnacht dienst de zegen in eigentijdse bewoordingen uitgesproken. Ik dacht: in de kerstnachtdienst komen er veel mensen naar de kerk die niet heel vertrouwd (meer) zijn met de klassieke kerkelijke woorden. Jonge mensen wellicht die niet worden aangesproken door plechtige taal van lang, lang geleden. Tot mijn verbazing waren juist een aantal van hen teleurgesteld of zelfs verontwaardigd. Zij wilden tijdens de kerstnachtdienst, juist omdat dat één van de schaarse diensten was waar ze naartoe gingen, graag de vertrouwde woorden horen, de vertrouwde liederen zingen. In een veranderende wereld mag er toch wel iets altijd hetzelfde blijven en laat dat dan maar de kerk zijn.... God is immers ook nog steeds dezelfde als aan het begin van de schepping... niet dan? Ja, ..... God is elke dag dezelfde, maar dat wil niet zeggen dat Hij elke dag hetzelfde is. Gelukkig niet! De wereld verandert... wij mensen veranderen.. en God is op deze wereld en ons mensen betrokken. Hij doet er alles aan om mensen, van gisteren, vandaag en morgen te roepen, te lokken, naar de wereld van liefde en licht zoals Hij het bedoelt. .... Daarvoor gebruikt Hij mensen van vlees en bloed. Profeten, dichters, evangelisten. Mensen, met beide benen in de samenleving, de politieke en culturele context van hun tijd. Mannen en vrouwen die niet zachtjes meedeinen op de oude en vertrouwde tonen... maar die de boel eens flink opschudden, een heel andere kant laten zien. Hun tijdgenoten knikken niet instemmend ja en amen. Ze leunen niet gemakkelijk achterover omdat de woorden van deze godsmannen en godsvrouwen hen als bekende muziek in de oren klinkt. Welnee. Wie hen hoort veert op of springt overeind. Wat zeg je nu? Meen je dat? Dat is toch letterlijk ongehoord!
De evangelist Lucas is zo iemand. Arts, gestudeerd, politiek betrokken. Hij is niet joods, maar Grieks hellenistisch. Hij kent zijn klassiekers, zowel de joodse als de Grieks-Romeinse. En hij gebruikt dat alles om aansluiting te vinden bij de mensen die hij in zijn tijd wil aanspreken als een ervaren communicator. Als Lucas in onze tijd had geleefd zou hij ongetwijfeld gebruik maken van de moderne media en actief zijn op linked-in en twitter. Alles om zijn doel te bereiken: zoveel mogelijk mensen laten delen in het goede en onbekende nieuws van God-met-ons. Hen overtuigen van het tegendraadse evangelie dat de wereld als het goed is ingrijpend zal veranderen....
Een citaat: "De geboortedag van deze zoon van god heeft de hele wereld een ander aanzien gegeven. De wereld was vervallen aan de ondergang, als niet in de nu geborene een gemeenschappelijk geluk gestraald had. Juist oordeelt degene die in deze geboortedag het begin van het leven en van alle levenskrachten voor zichzelf ziet. De voorzienigheid, die over al het leven heerst, heeft deze man tot heil en redding van de mensen met zulke gaven vervuld dat ze hem ons en de komende geslachten als bevrijder en redder heeft gezonden. Hij zal aan alle strijd een einde maken. In zijn verschijning zijn alle verwachtingen vervuld." Einde citaat (maar de tekst gaat nog verder...)
Mooi, zult u denken. Bekend verhaal ook, al is het niet helemaal precies zoals we het vaker hoorden... nieuwe vertaling misschien? Alweer.....
Maar verrassend genoeg gaan deze woorden niet over Jezus. Het zijn woorden uit een oude inscriptie die gaan over.... Keizer Augustus! De Romeinse keizer die in de dagen van Jezus de scepter zwaaide over het immense Romeinse Rijk. Lucas kent deze keizerscultus, deze teksten. Hij leeft in de wereld waarin deze keizer met sterallures het voor het zeggen heeft. De verering van Kim jung il is er niets bij!
Deze keizer laat zich als god zelf portretteren en vereren, niet goedschiks, dan kwaadschiks
Het geboorteverhaal van Jezus moet tegen deze achtergrond worden gelezen. Bethlehem staat tegenover Rome. Augustus tegenover Jezus. De dienaren van Augustus: Quirinius en Herodes tegenover Jozef, Maria en de herders. De vraag is: van wie kan werkelijk bevrijding worden verwacht? Lucas schrijft zijn verhaal als één groot protestverhaal tegenover de totalitaire Romeinse overheersers. Hij luidt een nieuwe lente in, zijn verhaal is echt niet zo onschuldig als het lijkt.. integendeel, het is vuurwerk!
Het geschiedde in die dagen, begint Lucas. Woorden vol toekomstmuziek. Die woorden wekken de verwachting dat er weer iets van God uit gaat gebeuren. Maar helaas.... er geschiedt... een keizerlijk dogma (Grieks voor bevel) dat de gehele bewoonde wereld moet worden ingeschreven. Alles natuurlijk voor uw eigen veiligheid. En uw gegevens zullen met de meeste zorgvuldigheid worden behandeld. Ach, het is niet voor het eerst dat de alwetende overheid voor Voorzienigheid speelt. En natuurlijk, allen gingen heen. Iedereen doet mee, zogezegd vrijwillig. Sommigen mopperen over de idiote bemoeizucht van Rome, Brussel, Den Haag, maar iedereen doet mee. Wat moet je anders? Ons leven wordt achter bureaus geregeld en daar heb je je maar naar te schikken. Anders sta je straks niet in het systeem en heb je nergens recht op. geen paspoort, studie sofi-nummer, zoals illegale vluchtelingen, zeg maar. En daar wil je natuurlijk niet bij horen...
Sympathiek zijn mij mensen die het keizersdogma kritisch bevragen. Eigenzinnige mensen die zich verzetten tegen totalitaire aanspraken van welke instantie dan ook. Mensen die zich onder Kim jung il niet onwetend en monddood lieten houden. Mensen die zich er niet bij neerleggen dat regels nu eenmaal regels zijn en dat er nu eenmaal altijd een paar mensen helaas slachtoffer worden van de bureaucratie. Mensen die op de bres gaan staan voor die slachtoffers....... Mensen die niet overal ja en amen op zeggen maar een ander geluid laten horen... Mensen die de woorden van de engel: vrees niet! als levensmotto hebben ......
Maar na die verwachtingsvolle woorden: en het geschiedde, is er de teleurstelling, want 'ook Jozef ging' om zich te laten inschrijven. Hij sleept zelfs zijn hoogzwangere vrouw met zich mee. Hier wordt niets doorbroken. Geen verzet geen tegenstand geboden tegen het keizerlijke dogma.
Maar dan horen we het opnieuw: en het geschiedde. Een kind wordt geboren. Na de volkstelling. Dit kindje staat niet in een systeem. Past ook niet in een systeem! Zijn plaats is dan ook niet in de herberg, eigenlijk is er geen plaats voor hem. Toen niet, en ook nu niet. Hij wordt geboren in een armzalige stal en al snel loopt zijn leven gevaar, kind van de rekening, zeker. Maar er is wel iets geschied. God heeft een daad gesteld en Lucas vertelt daarover in zijn verhaal dat dwars tegen alle keizerlijke dogma's in gaat.
De namen van Jozef en Maria klinken wonderlijk naïef naast die van de grote keizer Augustus, zoals ook het huis van David tegenover het Imperium Romanum in het niets verzinkt. Het verhaal neemt ons mee. Weg van Rome, weg van de ogenschijnlijke macht. Naar de rafelige marginaliteit.
Naar het veld, buiten de stad, buiten de gevestigde orde. Daar vinden we herders. Die zich kennelijk niet hoeven te laten inschrijven, ze tellen toch niet mee. Ruw volk, onbetrouwbare ongeletterde mannen die zich over het algemeen erg weinig aantrekken van keizerlijke en bureaucratische dogma's. Ze mogen niet eens als getuige optreden in de rechtspraak in die dagen. Hun woord is niets waard..... ze staan op de rabbijnse lijst verdachte beroepen evenals de tollenaars. Van een herder mocht je geen wol, melk of schaap kopen omdat het dan vaak om gestolen goederen ging. Dézen hebben de primeur. Zij worden door God de moeite waard gevonden, ja zelfs uitverkoren, om als eerste dit grote nieuws te horen. Gods heerlijkheid is in de aardse duisternis gekomen.... maar wel in de armen van eenvoudige mensen, in doeken gewikkeld, maar in een nederige stal, misschien waren die herders wel de enigen die deze boodschap serieus konden nemen.... . omdat ze het heil al niet verwachten van de keizer en zijn hielenlikkers......
Wat op het eerste oog armzalig en niet de moeite waard is.... daar waar je het niet verwacht, dáár kom je God zelf tegen. Dit is de nacht waar God zijn bevrijdingsbeweging begint om mensen, ook ons, terug te brengen naar hun bestemming. Wat dat is? Dat wordt duidelijk als deze mensenzoon opgroeit. Aan de zelfkant van het leven, tussen de hoeren en de tollenaars, bij mensen die aan den lijven ondervinden dat de wereld en hun leven niet maakbaar zijn. En zijn wij niet allemaal van die mensen? Daar leert hij de ware humaniteit.
Geen keizerlijke dogma's en bureaucratie. Geen regels zijn nu eenmaal regels. Geen statistiek, geen vooroordelen, geen onderscheid tussen hoger en lager geplaatsten, gezonden en zieken, gelovigen en ongelovigen, mannen en vrouwen, mensen met of zonder paspoort, ieder mens telt volop mee in die ware menselijkheid.
Wie is de werkelijke bevrijder? Hier ligt hij, in een kribbe. De theoloog Oepke Noordmans zei het prachtig: 'Hij ligt niet in de kribbe als toonbeeld van menselijkheid, maar hij ligt daar als metgezel van allen, wier menselijkheid problematisch is geworden.'
En met dit gebeuren, ergens onopvallend in een uithoek van het kleine stadje Bethlehem, daagt God alle keizerlijke dogma's en de menselijke kille logica uit.
Vrees niet, klinkt het in de kerstnacht. Laat je leven niet bepalen door angst voor welke crisis dan ook. Laat je levensvreugde niet wegvloeien door de onzekerheid die hoort bij het leven hier op aarde. Laat je liefde niet doven door cynisme en vooral, laat je hoop niet verloren gaan door mensen die in onze tijd alleen maar kunnen denken in termen van statistieken, cijfertjes en economische waarde.....
Vrees niet, want God brengt een tegenbeweging op gang tegen alles wat de mensen angstig gevangen houdt. Tegen alle machten die mens en aarde ontmenselijken. Daarom moest het wel in het kleine en onaanzienlijk Bethlehem gebeuren en niet in het grote Jeruzalem. God maakt op aarde plaats voor deze mensenzoon, Jezus Messias. En wanneer er voor deze plaats is, wanneer wij plaats maken voor dit kind.... dan wordt de wereld een plaats voor allen. Amen
Kerst
zien
dat er meer is
dan je eigen
kleine wereld
weten
dat er krachten zijn
die de onze
te boven gaan
geloven
dat één mensenkind
het verschil maakt
een kind
door God aangeraakt
niets is meer zoals het was
